A Germanic Sandwich: Dutch between English and German
A comparative linguistic conference
held at the University of Sheffield
on 12-13 September 2008
In the autumn of 2005 a number of Dutch linguists organised a workshop in Berlin concerning the comparison of three Germanic languages: Dutch, English and German. The workshop commemorated the 50th anniversary of the appearance in 1956 of Nederlands tussen Duits en Engels, a study by the renowned Dutch linguist C.B. van Haeringen. In 2006 its papers were published under the same title. A Germanic Sandwich was the second in this series in which Dutch is compared with its closest Germanic neighbours. The two-day workshop was hosted by the Centre for Dutch Studies and the Centre for Comparative Linguistic Research. Its organising committee were Roel Vismans (Sheffield), Matthias Hüning (Berlin) and Fred Weerman (Amsterdam). The conference languages were Dutch, English and German.
A report of the conference was written by Janneke Diepeveen.
Programme
Friday, 12 September 2008
09.30 Registration
10.00 Welcome and opening
10.10 Sebastian Kürschner (Universiteit Groningen)
Zur Erkennung von Sandwiches – Die Messung von Sprachabständen
als Methode zur Bestimmung sprachlicher Relationen
abstract powerpoint
10.45 coffee
11.15 Janneke Diepeveen (Freie Universität Berlin) & Freek
Van de Velde (KU Leuven)
Adverbiale morfologie: hoe het Nederlands en het Duits zich verwijderen
van het Engels
abstract powerpoint
11.50 Johan De Caluwe (Universiteit Gent)
Taalspecifieke verhoudingen tussen benoemingsprocédés
abstract
12.25 Barbara Schlücker (Freie Universität Berlin)
Words and Phrases
abstract powerpoint
13.00 lunch; posters
posters
Susan Fittkau: Parallelen in der historischen Entwicklung des Personalpronomens 2. Person Singular (und Plural) im Englischen und Niederländischen
abstract
Philippe Hiligsmann, Mélanie Baelen, Anne Lore Leloup & Laurent
Rasier (Université catholique de Louvain): Contrastief taalonderzoek geïntegreerd aanpakken: hoe en waarom?
abstract powerpoint
Jessica Nowak (Johannes Gutenberg-Universität, Mainz): Im Spannungsfeld starker und schwacher Verben: Zur Genese und Funktionalität der sog. "8. Ablautreihe" im Deutschen und Niederländischen
abstract powerpoint powerpoint
Geert Stuyckens (KU Leuven): The Distribution of Coordinated Verb-Second Clauses in Dutch and German: a Contrastive, Corpus-Based Case Study
abstract powerpoint
14.00 Tanja Mortelmans (Universiteit Antwerpen)
Modale werkwoorden: een tegenvoorbeeld?
abstract
14.35 Miriam Schmuck (Universität Mainz)
Die Rolle des Aspekts bei der Reorganisation des Verbalablauts. Eine kontrastive Analyse zum Deutschen, Niederländischen und Schwedischen
abstract powerpoint
15.10 Josefien Sweep (Universiteit Amsterdam)
Savouring Germanic sandwiches: logical metonymy in Dutch and German
abstract powerpoint
15.45 tea
16.15 Alan Scott (University of Manchester)
Optional gender agreement in German and Dutch: inflection or derivation?
abstract powerpoint
16.50 Fred Weerman (Universiteit Amsterdam)
Grammaticaal geslacht: verwerving en verandering
17.25 borrel
Saturday, 13 September 2008
09.35 Ellen Simon (Universiteit Gent) & Torsten Leuschner (Universiteit
Gent/ Hogeschool Gent)
De Engelse en Duitse intertaal van Nederlandstaligen: een contrastief-fonologische studie naar de verwerving van het stemcontrast
abstract powerpoint
10.10 Natalie Braber (Nottingham Trent University) & Nicola McLelland
(University of Nottingham)
Modal Particles in German, Dutch and English
abstract powerpoint
10.45 coffee
11.15 Johan van der Auwera (Universiteit Antwerpen)
On Dutch raising
abstract powerpoint
11.50 Damaris Nübling (Universität Mainz)
Lautwandel versus Morphologie: Die Apokope im Englischen, Niederländischen und Deutschen
abstract powerpoint
12.25 lunch; posters (as Friday, 12 September)
14.00 Ulrike Vogl (Freie Universität Berlin)
Over de keuze van ABN , Hochdeutsch en Standard English . Overeenkomsten en verschillen in het standaardiseringsproces van het Nederlands, Duits en Engels
abstract powerpoint
14.35 Esther Ruigendijk (Universität Oldenburg)
Determiner omission in Dutch agrammatic aphasia: different from German, similar to English agrammatic aphasia?
abstract powerpoint
15.10 Roel Vismans (University of Sheffield)
Epilogue
15.45 tea and departure
Abstracts
On Dutch raising
Johan Van der Auwera
Universiteit Antwerpen
A classic in the comparative typology of West Germanic is Hawkins (1986). Though it has been criticized (esp. by Rohdenburg, Köpcke and Panther), many of the arguments and generalizations remain valid (as can be seen also in König and Gast 2007), and in areas where it went wrong, the criticism it generated has allowed us to get clearer understanding of the differences between German and English. Surprisingly, one has not (sufficiently) applied the Hawkins (1986) hypotheses to Dutch. In the present paper, we will illustrate the usefulness of this kind of application in one domain, viz. that of ‘raising'.
In Hawkins (1986) the term ‘raising' is applied to the phenomena illustrated for English in (1) to (3).
(1) Frank seems to be at home . [‘Subject-to-Subject Raising']
(2) I believe Frank to be at home. [‘Subject-to-Object Raising']
(3) Frank is tough to please. [‘Object-to-Subject Raising']
The original Hawkins (1986) conclusion (endorsed by König and Gast 2007: 211) is that German is more restricted, either because the raising construction is impossible or because it is possible with only a subset of the predicates that allow it in English. It will be shown that Dutch is ‘between' German and English for each of the three subtypes, but rather more like German for Subject-to-Subject and Subject-to-Object Raising, and rather more like English for Object-to-Subject Raising. Both the intermediate status of Dutch raising and the fact that this intermediacy may put Dutch closer to either German or English can be related to other aspects of the intermediate status of Dutch relative to German and English.
Hawkins, John A. 1986. A comparative typology of English and German. Unifying the contrasts . London : Croom Helm.
König, Ekkerhard, and Gast, Volker. 2007. Understanding English-German contrasts . Berlin: Erich Schmidt.
Modal Particles in German, Dutch and English
Natalie Braber & Nicola McLelland
Nottingham Trent University & University of Nottingham
For many years modal particles were considered insignificant fillers without a specific linguistic function, making them unworthy of linguistic investigation. However, in recent years research has shown that modal particles play important roles in language usage. Modal particles are common in German and Dutch, but do not occur in the same way in English which has other words fulfilling similar roles.
In this paper, we will examine the use of a selection of particles in German and Dutch in written and spoken corpora, as well as – for comparison – the use of the English adverb just , cognate with the German particle just and Dutch particle juist . We will consider variations and overlaps in their usage as measured against the pragmatic and grammatical accounts of them, both in the relevant research literature and in the more prescriptive accounts available to learners of the languages.
In particular, we aim to consider whether recent research suggesting that clusters of particles in discourse tend to be associated with speaker emotion in German is also applicable to Dutch.
Braber, Natalie. 2006 Emotional and emotive language: Modal particles and tags in unified Berlin . Journal of Pragmatics 38, 1487-1503.
Taalspecifieke verhoudingen tussen benoemingsprocédés
Johan De Caluwe
Universiteit Gent
Het Nederlands beschikt over twee procédés waarmee fenomenen kunnen worden benoemd op grond van een karakteristieke eigenschap:
(1) samenstelling van onverbogen adjectief en substantief, met woordaccent op eerste deel: frisdrank, sneltrein, hoogoven, hoogspanning, rauwkost , versproduct, fijndistributie, …
(2) gelexicaliseerd syntagma van verbogen adjectief en substantief, met woordaccent op tweede deel: harde schijf, donkere kamer, zure regen, sterke man, zwarte doos, zachte sector, korte golf, …
Op het compositumtype (1) rusten ernstige restricties:
- formeel: adjectief moet ongeleed zijn;
- semantisch: het moet om een specifieke subcategorie gaan: niet alle frisse dranken zijn frisdranken, maar alleen de alcoholvrije; niet alle hoge ovens zijn hoogovens, enz.
Zelfs wanneer aan die twee restricties voldaan is, blijft de drempel om het samenstellingsprocédé te activeren hoog. Zo is er in het Nederlands gekozen voor harde schijf en donkere kamer , en niet voor *hardschijf resp. * donkerkamer . De betrokken adjectieven zijn nochtans ongeleed, en de benoemde concepten zijn specifieke subcategorieën: niet alle harde schijven zijn bedoeld, maar alleen de ‘harde' schijven voor opslag van data in computers; niet alle donkere kamers zijn bedoeld, maar alleen ‘donkere' kamers voor de ontwikkeling van foto's.
Een en ander brengt mee dat in het Nederlands het aantal benamingen van type (2) harde schijf een veelvoud is van de benamingen van type (1) frisdrank .
We gaan na welke benoemingstypes in het Engels en het Duits beschikbaar zijn, en vooral, wat de verhouding is tussen die types. Zo lijkt het Engels, met een handvol gevallen als blackbird, madman, darkroom of strongman , minstens even terughoudend als het Nederlands wat het compositumtype betreft. In het Duits daarentegen is het compositumtype heel courant, vergelijk Dunkelkammer (donkere kamer), Dickdarm/Dünndarm (dikke/dunne darm), Rotwein (rode wijn), Neumond (nieuwe maan), Vollmilch (volle melk), Altpapier (oud papier), Freizeit (vrije tijd), Schwarzmarkt (zwarte markt), …
We onderzoeken tegelijk de status van het syntagmatische type (2) in zijn complementaire of concurrentiële verhouding tot het compositumtype (1).
Adverbiale morfologie: hoe het Nederlands en het Duits zich verwijderen van het Engels
Janneke Diepeveen
Freie Universität Berlin
Freek Van de Velde
Lessius Hogeschool Antwerpen / K.U. Leuven
Zoals bekend kunnen adjectieven in het Nederlands en in het Duits, anders dan in het Engels, bijwoordelijk worden gebruikt zonder enige morfologische markering, zie (1).
(1) Lou zingt mooi / Lou singt schön / Lou sings beautiful*(ly)
Daaruit zou je kunnen opmaken dat het Engels, net zoals bijvoorbeeld het Latijn, nauwkeuriger aangeeft met wat voor soort bepaling we te maken hebben: het onderscheid tussen adjectief en adverbium wordt er expliciet gemaakt.
Wij staan een alternatieve analyse voor: het Nederlands en het Duits maken evengoed een onderscheid tussen verschillende types bepalingen, maar de cesuur ligt anders: n amelijk tussen attributieve bepalingen enerzijds, en predicatieve en bijwoordelijke bepalingen anderzijds. En ook de manier waarop het onderscheid vormelijk beslag krijgt, is anders. Het Nederlands en het Duits gebruiken er niet hun derivationele morfologie voor, maar hun adjectiefflexie: attributieve bepalingen krijgen adjectiefflexie; predicatieve bepalingen en bijwoorden blijven altijd ongeflecteerd:
|
attributieve bepaling |
predicatieve bepaling |
adverbiale bepaling |
Latijn / Engels / … |
adnominaal |
adverbiaal |
|
Nederlands / Duits / … |
NP-intern |
zinsniveau |
|
Dat het Nederlands en het Duits inderdaad een onderscheid maken tussen het niveau van de NP en het niveau van de zin, blijkt onder andere uit de volgende vaststellingen: (a) sommige woorden komen niet attributief voor, maar wel predicatief én als adverbium, zie (2)-(4); en (b) adverbia en predicatieve bepalingen zien er hetzelfde uit: ze blijven ongeflecteerd. Attributieve adjectieven daarentegen krijgen een -e, een aantal uitzonderingen niet te na gesproken.
(2) Hij is anders dan zijn vrienden / Er ist anders als seine Freunde
(3) Hij werkt anders / Er arbeitet anders
(4) *een anders kind / *ein anders Kind
Zo is het echter niet altijd geweest. Oorspronkelijk moeten het Nederlands en het Duits ook een meer ‘Latijns' systeem gehad hebben en ook het Engels heeft veranderingen ondergaan. Een en ander is bovendien nog volop in beweging (zie bijvoorbeeld Van der Horst & Van der Horst 1999:318). Zo komen er in het Nederlands en het Duits suffixen voor die adverbia afleiden (zie De Haas & Trommelen 1993:352-356, Booij 2002:133 en Haeseryn et al. 1997:737-738; Fleischer & Barz 1995:284-288), vergelijkbaar met het Engelse - ly , maar die thans hun functie verliezen. Dat blijkt uit de volgende observaties: (a) een groot aantal van die suffixen is improductief geworden; (b) sommige suffixen hebben een nieuwe functie gekregen (zie Van de Velde 2005); (c) de adverbiale derivaties kunnen tegenwoordig ook ‘adjectivisch' gebruikt worden, zie (5)-(6).
(5) de ambtshalve pensionering vanaf 60 jaar (INL-38M)
(6) Dus het vertrouwen is blindelings (Google)
In onze lezing zetten we uiteen hoe het adverbiale systeem zich in de drie Westgermaanse talen in kwestie ontwikkeld heeft, en proberen we een verklaring te geven voor de veranderingen.
Booij, G. (2002). The Morphology of Dutch . Oxford: Oxford University Press.
De Haas, W. & M. Trommelen (1993). Morfologisch handboek van het Nederlands. Een overzicht van de woordvorming . 's-Gravenhage: SDU.
Fleischer, W. & I. Barz (1995). Wortbildung der deutschen Gegenwartssprache. 2 e uitg. Tübingen: Max Niemeyer Verlag.
Haeseryn, W. et al. (1997). Algemene Nederlandse spraakkunst . 2e uitg. Groningen: Nijhoff.
Van der Horst, J. & K. Van der Horst (1999). Geschiedenis van het Nederlands in de twintigste eeuw . 's Gravenhage: SDU.
Van de Velde, F. (2005). “Exaptatie en subjectificatie in de Nederlandse adverbiale morfologie”. Handelingen der Koninklijke Zuid-Nederlandse Maatschappij voor Taal- en Letterkunde en Geschiedenis 58: 105-124.
Parallelen in der historischen Entwicklung des Personalpronomens 2. Person Singular (und Plural) im Englischen und Niederländischen
Susan Fittkau
Westfälische Wilhelms-Universität Münster
Wenn man die Entwicklung der Anredepronomina in verschiedenen europäischen Sprachen vergleicht, stellt man fest, dass sich im Allgemeinen ein Wandel beim Gebrauch der Pronomina in den Standardsprachen vollzogen hat: von einer rein grammatikalisch basierten Unterscheidung hin zu einer Unterscheidung nach sozialer Funktion der Pronomina, wie sie auch heute noch überwiegend in Gebrauch ist. Eine auffällige Ausnahme ist im Englischen in Form des " all-purpose you " zu finden , welches als Anredepronomen sowohl im Singular als auch im Plural und sowohl bei formeller wie auch bei informeller Anrede in der Standardsprache dient. Hier wurde das ursprüngliche Singularpronomen vom ursprünglichen Pluralpronomen verdrängt, wobei letzteres nun sämtliche Funktionen bei pronominaler Anrede ausfüllt. Ein solcher Verdrängungsprozess hat nur in einer einziger weiteren europäischen Sprache stattgefunden, nämlich im Niederländischen. Allerdings rückten hier weitere, neue Anredepronomina ( jullie und u ) für verschiedene Anredesituationen in den Sprachgebrauch nach. Trotzdem stellt sich die Frage, warum es zu einer völligen Verdrängung des Singularpronomens kommen konnte und warum dieser Prozess nur im Englischen und Niederländischen zu beobachten war, während in anderen geografisch benachbarten und/oder genetisch verwandten Sprachen eine fortdauernde Existenz des ursprünglichen Singularpronomens möglich war.
In diesem Vortrag möchte ich die historische Entwicklung des Personalpronomens der 2. Person Singular im Englischen von thou zu you und Niederländischen von du zu jij/je vergleichend nachzeichnen und mögliche soziolinguistische und formale Ursachen für die Verdrängung des ursprünglichen Singularpronomens durch das ursprüngliche Pluralpronomen zur Diskussion stellen. Meine hauptsächliche Hypothese ist dabei, dass partiell ähnliche gesellschaftliche Strukturen die ausschlaggebende Rolle bei diesem Prozess gespielt haben. Schließlich werde ich in einem Exkurs, in Bezug auf die Entwicklung neuer Pronomina der 2. Person Plural in Nicht-Standardvarianten des Englischen ( you guys , you folks etc.), noch auf Parallelen zum Niederländischen hinweisen bzw. zu einer Hypothese, die die Entwicklung des niederländischen Personalpronomens 2. Person Plural, jullie , zu erklären versucht.
Contrastief taalonderzoek geïntegreerd aanpakken: hoe en waarom?
Philippe Hiligsmann, Mélanie Baelen, Anne Lore Leloup & Laurent Rasier
Université catholique de Louvain
De laatste jaren zit contrastief taalonderzoek weer in de lift. Een algemeen kenmerk van deze hernieuwde belangstelling is dat de zaken theoretisch(er) aangepakt worden. Pekelder (2002) gaat bv. in op het concept ‘contrastiviteit', op basis waarvan hij een stappenplan voor contrastief taalonderzoek voorstelt.
Ook in deze bijdrage staan de theoretisch-methodologische aspecten van contrastief taalonderzoek centraal. Er wordt eerst uitgebreid ingegaan op een geïntegreerd contrastief model dat ten grondslag kan liggen aan theoretisch én toegepast taalonderzoek (cf. Hiligsmann & Rasier 2007). Daarna passeren enkele lopende onderzoeken aan de hand van dat model de revue.
Hiligsmann Ph. & L. Rasier (2007), ‘Contrastief (tussen)taalonderzoek: nuttig, nodig of overbodig?', in: Verslagen en Mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde , jrg. 117: 2, 147-161.
Pekelder J. (2002), ‘Contrastiviteit', in: Ph. Hiligsmann (red.), Le néerlandais en France et en Belgique francophone: approches scientifiques et didactiques / Het Nederlands in Frankrijk en in Franstalig België wetenschappelijk en didactisch benaderd , UL3-Travaux et Recherches, 15-34.
Zur Erkennung von Sandwiches – Die Messung von Sprachabständen als Methode zur Bestimmung sprachlicher Relationen
Sebastian Kürschner
Universiteit Groningen, Center for Language and Cognition
Zwischen verwandten Sprachen werden häufig graduelle Verhältnisse angenommen, etwa wenn dem Niederländischen eine „gesandwichte“ Zwischenposition zwischen den westgermanischen Nachbarsprachen Deutsch und Englisch bescheinigt wird (vgl. van Haeringen 1956). Eine solche graduelle Anordnung lässt sich – so zeigt etwa das Ergebnis des Vorgängerworkshops (vgl. Hüning et al. 2006) – auf unterschiedlichen linguistischen Ebenen nachvollziehbar motivieren. Zumeist beruhen solche Annahmen auf synchronen und diachronen Beobachtungen, aus denen sich typologische Tendenzen der Einzelsprachen ableiten lassen. Nur selten sind bisher aber Quantifizierungsversuche zur Bestimmung gradueller Verhältnisse vorgenommen worden.
Der hier vorgeschlagene Beitrag beschreibt den Versuch, die Relationen zwischen Sprachen auf Grundlage von Korpusanalysen zu quantifizieren und dadurch greifbarer und eindeutiger zu machen. Als Vergleichsebene dienen Repräsentationen der Aussprache von Einzelwörtern unterschiedlicher Sprachen in phonetischer Transkription. Zwischen den untersuchten Sprachen werden Lautketten kognater Wörter mit Hilfe eines Algorithmus zur Berechnung von Levenshtein-Abständen verglichen (vgl. Heeringa 2004). Dabei wird der Anteil notwendiger Ersetzungs- bzw. Löschungsoperationen pro Wort berechnet. Ein Vergleich von nl. kalf [kalf] und dt. Kalb [kalp] etwa resultiert in der Übereinstimmung der ersten drei Laute (keine Operation), während der letzte Laut nicht übereinstimmt (Ersetzungsoperation), was einem Abstand von 25% (eine Operation bei vier Lauten) entspricht. Die Anwendung auf ein Korpus resultiert in einem Wert, der den sprachlichen Abstand angibt. Zusätzliche Analyseschritte ermöglichen eine genauere Bestimmung der jeweiligen Unterschiede, etwa indem die Frequenz der jeweiligen Äquivalente aller Einzellaute unter die Lupe genommen wird. So können die Ursachen für Zwischenstellungen im lautlichen Bereich genauer benannt werden.
Die Abstände werden anhand großer Parallelkorpora verschiedener germanischer Sprachen berechnet, die aus hoch frequenten Wörtern bestehen. Diese Untersuchung befasst sich nicht mit dem Englischen, dafür aber mit anderen Sprachenkonstellationen, bei denen jeweils das Niederländische und das Deutsche involviert sind. So liegt aufgrund geographischer und historischer Faktoren die Vermutung nahe, dass das Niederdeutsche und das Westfriesische jeweils vom Niederländischen und dem Neuhochdeutschen „gesandwicht“ werden. Mit Hilfe des Lautvergleichs wird untersucht, ob sich Anzeichen für eine solche Zwischenstellung ergeben. Auf diese Weise sollen Kriterien für die Erkennung sprachlicher Relationen identifiziert sowie ausführlich und kritisch diskutiert werden.
Haeringen, Coenraad Bernadus van (1956): Nederlands tussen Duits en Engels. Den Haag: Servire.
Heeringa, Wilbert (2004): Measuring dialect pronunciation differences using Levenshtein distances. Groningen: Grodil (Grodil 46).
Hüning, Matthias, Arie Verhagen, Ulrike Vogl & Ton van der Wouden (Hgg.): Nederlands tussen Duits en Engels. Handelingen van de workshop op 30 september en 1 oktober 2005 aan de Freie Universität Berlin. Leiden: SNL (SNL-reeks 15).
Modale werkwoorden: een tegenvoorbeeld?
Tanja Mortelmans
Universiteit Antwerpen
Bij een Duits-Nederlandse vergelijking van de modale werkwoorden valt op dat de Nederlandse – onder meer op basis van de grammaticalisatieparameters van Christian Lehmann – minder sterk scoren dan de Duitse. Zo lijken de Nederlandse modale werkwoorden een breder gamma van modale en niet-modale betekenissen te bezitten dan de Duitse ( Ik moet hem niet; Hoeveel moet ik u? ), verschijnen ze opvallend vaak in constructies zonder infinitief ( Dat mag / kan niet; Hij wil een sjaal om ) en kunnen ze worden gecombineerd met adjectieven (‘ Moet dat nu echt kapot?') en voltooide deelwoorden ( Dat moet gezegd! ), terwijl de Duitse modale werkwoorden wel NPs en PPs toelaten (Ik wil een kind/Ich will ein Kind; Hij moet naar bed/Er muss ins Bett ), maar in de regel geen adjectieven ( *? Er muss tot! *? Das muss kaputt ) en voltooide deelwoorden (* Das muss gesagt ). De Engelse modalen hebben geen niet-modale betekenis meer en kunnen enkel met infinitieven worden verbonden.
Verder zien we dat de IPP-constructie (‘Ersatzinfinitiv') zich in het hedendaagse Duits min of meer lijkt te beperken tot de modale werkwoorden (en werkwoorden van perceptie sehen , hören , fühlen ), terwijl in het Nederlands IPP bij een veel omvangrijkere groep van werkwoorden verschijnt (onder meer ook bij inchoatieve en duratieve werkwoorden, het is beginnen regenen ), en dus minder tot de paradigmatisatie van de modale werkwoorden in het Nederlands lijkt bij te dragen. De Engelse modalen kunnen niet in nonfiniete omgevingen worden gebruikt.
Een ander element is de ontwikkeling van epistemische betekenis: ook hier lijken de Nederlandse wat achterop te hinken bij de Duitse; Nuyts (2001) bijvoorbeeld aanvaardt enkel een epistemische betekenis voor moeten en zullen , terwijl die betekenis bij de Duitse toch sterker ontwikkeld lijkt te zijn ( müssen , dürfte , können , sollen ).
Kort samengevat: het lijkt erop dat we in het domein van de modale werkwoorden een tegenvoorbeeld voor de gangbare hypothese zien dat het Nederlands tussen het Engels en het Duits inzit. Het Duits lijkt hier relatief sterker bij het Engels aan te leunen dan het Nederlands.
Im Spannungsfeld starker und schwacher Verben: Zur Genese und Funktionalität der sog. ? 8. Ablautreihe ? im Deutschen und Niederländischen
Jessica Nowak
Johannes Gutenberg-Universität, Mainz
Bekanntlich geht der diachrone Pfad von starken zu schwachen Verben, sowohl was die Entstehung von Verbalklassen als auch den Übergang konkreter Verben betrifft.
Dieser Pfad ist ausführlich untersucht und von Bittner (1985, 1996) für das Deutsche in seiner Feinstruktur erfasst worden. Doch ist der Forschung bisher ein Phänomen entgangen: Die Existenz einer sog. ? 8. Ablautreihe ? mit der Alternanz x-o-o ( x als relativ beliebiger Inf.-Vokal), d.h. einer noch auf starken Klassenmerkmalen beruhenden, aber in ihrer Ablautstruktur stark vereinfachten Sonderklasse vom Typ nhd. weben – w o b (statt reg. wab ) – gew o ben oder heute ugs. schwimmen – schw o mm (statt reg. schwamm ) – geschw o mmen . Diese ca. 20 Mitglieder umfassende Gruppe entsteht im Fnhd. v.a. auf analogischem und damit morphologischem Wege, und zwar durch den Zusammenschluss mehrerer starker Verben unterschiedlicher Ablautreihen (III-VI).
Das Nhd. steht jedoch mit dieser Entwicklung in der Germania nicht allein: Das Niederländische besitzt mehr als doppelt so viele x-o-o- Verben, die sich im Gegensatz zum Deutschen vornehmlich aus Ablautreihe 3 rekrutieren (Typ zingen – z o ng – gez o ngen ). Sowohl im Deutschen als auch im Niederländischen hat bei diesem Analogieprozess die 2. Ablautreihe Pate gestanden (Typ nhd. bieten – b o t – geb o ten bzw. nnl. bieden – b oo d – geb o den ).
Ziel dieses Vortrags wird es zunächst sein, die Entstehung der nhd. und nnl. ? 8. Ablautreihe ? diachron nachzuzeichnen und dabei die Gründe für den z.T. unterschiedlichen Verlauf zu eruieren. Im Mittelpunkt der Betrachtung steht die Frage nach der Funktionalität dieses Analogiephänomens. Es gilt nachzuweisen, dass es sich bei der ? 8. Ablautreihe ? um einen Regularisierungsprozess ( ? simplifiziertes Ablautschema ABB) handelt, der auf abnehmende lexikalische Frequenzen beruht.
Mit einem Abstecher ins Luxemburgische – wo die Analogie zu Reihe 2 in der Herausbildung eines präteritalen Einheitsablauts -ou- mündet (Typ gin ' geben ' – g ou f – gin ), der Prozess dafür aber konsequent durchgeführt wurde – soll das Motto dieser Tagung schließlich auf den Punkt gebracht werden: So macht das Niederländische seinem Namen als ? Germanic Sandwich ? nicht nur between English and German , sondern auch between Luxembourgish and German alle Ehre.
Lautwandel versus Morphologie: Die Apokope im Englischen, Niederländischen und Deutschen
Damaris Nübling
Universität Mainz
In vielen sprachgeschichtlichen Darstellungen wird die Apokope so dargestellt, als sei sie mit lautgesetzlicher Ausnahmslosigkeit über die Sprachen niedergegangen. Dies lässt sich am ehesten für das Englische bestätigen. Das Niederländische ist bekannt dafür, dass die Apokope hier aus morphologischen Gründen unterbleiben konnte. Dies zeigt deutlich der (Einheits-) Singular der Präterita der schwachen Verben, bei denen im Falle "drohender" Homophonie die Apokope unterdrückt wurde, vgl. nnl. zij werkt 'Präs.' vs. zij werkte 'Prät.'. Sobald diese schwachen Verben jedoch unregelmäßig waren, d.h. eine Stammalternanz enthielten, konnte die Apokope wirken: zij zoekt vs. zocht, koopt vs. kocht etc. Das Deutsche als im Standard nicht apokopierend besetzt den Gegenpol zum Englischen. Im Deutschen bildet der Trochäus die präferierte Gestalt des phonologischen Wortes, d.h. frühere Dreisilber wurden zwar zu Zweisilbern apokopiert (bzw. synkopiert), doch Zweisilber in aller Regel nicht zu Einsilbern (immer eine schwa-haltige letzte Silbe vorausgesetzt). Der Schriftstandard täuscht jedoch über die wirklichen Verhältnisse im gesprochenen Deutschen hinweg: Hier geht die Apokope weiter, doch – und dies wird im Vortrag auszuführen sein – bei ähnlicher morphologischer Selektivität wie im Niederländischen, vgl. etwa umgangssprachlich sie will – sie wollt' , aber sie hat [hat] – sie *hatt' [hat], dagegen wiederum ich hab' – ich hatt' . Sprecher/innen des Deutschen beherrschen diese Regel, die fast nie an die schriftliche Oberfläche gerät, perfekt, ohne sich dessen bewusst zu sein. In scharfem Kontrast dazu stehen die stark apokopierenden oberdeutschen Dialekte, bei denen die Apokope sogar zum Schwund sämtlicher Präterita geführt haben soll. Im Vortrag wird dieses Spannungsgefüge zwischen Phonologie und Morphologie aufgefächert.
Determiner omission in Dutch agrammatic aphasia: different from German, similar to English agrammatic aphasia?
Esther Ruigendijk
University of Oldenburg
Aphasia is a language impairment caused by a focal lesion in the brain. There are different types of aphasia characterized by different sets of symptoms. One type, agrammatic Broca's aphasia, is characterized by a primarily syntactic deficit. This syndrome has attracted much attention from linguists, with the idea that the impaired system can teach us something about the non-impaired system. In my presentation, I will compare agrammatic aphasic production data in Dutch, German and English to discuss the relative importance of different properties of determiners and pronouns (e.g. case, gender, definiteness) in these three languages.
In Ruigendijk (2007), I compared the production and omission of determiners and pronouns by Dutch and German agrammatic speakers. I analyzed how many determiners were produced, how many obligatory determiners were omitted and how many pronouns were realized. Furthermore, I analyzed whether there was a difference between indefinite and definite determiners and whether any errors with respect to gender, case or definiteness were made. I found that the performance of both groups was very similar. Both Dutch and German agrammatic aphasics omitted determiners and produced relatively few pronouns. Moreover, there were no differences in number and type of errors (only few substitution errors were made). There was, however, one interesting difference: overall, German agrammatic speakers realized less obligatory (definite) determiners than Dutch subjects.
A possible explanation for this difference is that German determiners are morphologically specified for case, whereas Dutch determiners are not. The fact that no difference in the number of pronouns is found (which are morphologically specified for case in both languages) suggests that this explanation is on the right track. In the present study, I will add one language to the analysis, namely English, to test the hypothesis that case morphology makes the determiner more vulnerable in German. English - with its caseless determiners - is expected to pattern with Dutch.
Ruigendijk, E. (2007) Pronomina en determinatoren. Een taalvergelijkend onderzoek naar de problemen van Nederlands- en Duitstalige mensen met afasie. Neerlandica Extra Muros 45, (2), 33-50.
Words and Phrases
Barbara Schlücker
Freie Universität Berlin
This paper is on compounds and corresponding phrases in Dutch, German and English. Nominal compounding is highly productive in German as well as in Dutch. Compounds can be easily distinguished from phrases on the ground of the formal criteria word stress, spelling, and, in the case of A+N-phrases, inflection of the adjective. English, on the other hand, does not make a clear-cut formal difference between nominal compounds and phrases (e.g. Bloomfield 1933, Marchand 1969, Plag 2006), see (1).
(1a)
(G) Róthaut – rote Háut
‘redskin, red skin'
(1b) (D) díkbuik – dikke búik
‘potbelly, fat belly'
(1c) (E) short stóry – short tíme
From a functional perspective, compounds and phrases differ in that compounds have a classificatory meaning and therefore a naming function (e.g. Jespersen 1942, Bauer 1988), whereas the function of syntax is to describe entities. However, in a gradual sense, nominal compounding seems to be much more productive in German than in Dutch: the Dutch equivalents of many German compounds are realized as phrases, although there are no structural reasons blocking compounding. The phrases in (3) function as names, not as descriptions, as they denote definite concepts. Their meaning is specialized and not strictly compositional, just like that of compounds.
(2) (G) Steilküste - Dunkelkammer - Kurzfilm
(3) (D) steile kust - donkere kamer - korte film
‘cliff line' ‘darkroom' ‘filmlet'
It seems thus that the Dutch phrases in (2) blur the clear correlation between form and function that we can find in German and which is absent in English. Dutch therefore seems to be positioned in between English and German. (Note: such phrases can also be found in German but they are much less frequent than in Dutch.)
The aim of the paper is to compare compounds and corresponding phrases in Dutch, German, and English from a functional as well as from a formal perspective and, ultimately, discuss the interplay of these two aspects.
Bauer, Laurie (1988): Introducing Linguistic Morphology . Edinburgh : Edinburgh University Press.
Bloomfield, Leonard (1933): Language . New York : Henry Holt and Company.
Jespersen, Otto (1942): A Modern English Grammar. Part VI, Morphology . Copenhagen : Ejnar Munksgaard.
Marchand, Hans (1969): The Categories and Types of Present-Day English Word Formation . München: C. H. Beck'sche Verlagsbuchhandlung.
Plag, Ingo (2006): The variability of compound stress in English: structural, semantic, and analogical factors. English Language and Linguistics 10/1: 143-172.
Die Rolle des Aspekts bei der Reorganisation des Verbalablauts. Eine kontrastive Analyse zum Deutschen, Niederländischen und Schwedischen
Mirjam Schmuck
Johannes-Gutenberg University Mainz
Die in den germ. Sprachen erfolgte Reorganisation des Ablautsystems als Folge des sog. präteritalen Numerusausgleichs ist vielfach untersucht worden (u.a. BORN 1985, HEMPEN 1988, DURELL 2001 u. 2003). Ein Vergleich der neu strukturierten Ablautsysteme zeigt, dass das Dt. und insbes. das Ndl. Ablautmuster mit identischem Vokal innerhalb der Vergangenheitstempora generalisiert haben (Typ ABB: ndl. b i nden – b o nd – geb o nden 'binden'). Im Dt. gehören über die Hälfte der starken Verben diesem Typ an, im Ndl. sind es sogar über 80%. Im Schwed. kommt der ABB-Typ dagegen gar nicht vor, die starken Verben des Schwed. folgen entweder dem Muster ABA (Typ skr i va – skr e v – skr i vit 'schreiben') oder ABC (Typ f i nna – f a nn – f u nnit 'finden').
Ziel des Vortrags wird es sein, nach einer plausiblen Erklärung für diese Divergenz zu suchen. Offenbar spielt hier der Verbalaspekt, d.h. ob ein Aspektunterschied zwischen Prät. und Perf. besteht, eine zentrale Rolle. Wesentlicher Faktor für den Erhalt morphologischer Komplexität ist die Gebrauchsfrequenz (kategoriale und lexikalische). Da die Kategorienfrequenz unmittelbar an die Funktion von Prät. vs. Perf. geknüpft ist, wird angenommen, dass das bevorzugte Ablautschema mit dem Aus-/Abbau der Aspektdistinktion in den Vergangenheitstempora korreliert. Wenn eine Sprache wie das Schwed. einen Funktionsunterschied erhält, werden unterschiedliche Ablautvokale bevorzugt (ABA oder ABC-Schema). Sprachen wie das Dt.. und das Ndl., die die Aspektunterscheidung nivelliert haben, tendieren dagegen zu einem Einheitsvokal (ABB). Der Ablaut markiert dann die einfache Opposition Präs. vs. Vergangenheit, ist also temporalisiert. Deutliche Evidenz liefern das Dt., Ndl. und Schwed., das Engl. scheint hingegen diesem Prinzip zu widersprechen.
Born, Renate (1980): Disintegration and Reintegration. The history of the verbal ablaut from Proto-Germanic to Modern German. Leuven.
Born, Renate (1985): Periphrastische Tempora und Ausgleich der Ablautalternanzen im Deutschen, Englischen und Niederländischen. In: Leuvense Bijdragen 74. Leuven , S. 37-52.
Bybee, Joan L. (1985): Morphology. A study of the relation between meaning and form. Amsterdam.
Bybee et al. (1994): The Evolution of Grammar. Tense, Aspect and Modality in the Languages of the World. Chicago / London.
Durrell, Martin (2001): Strong verb Ablaut in the West germanic languages. In: Watts, S.; West J.; Solms, H.-J. (eds.): Zur Verbmorphologie germanischer Sprachen. Linguistische Arbeiten 446, Tübingen, S. 5-18.
Durrell, Martin(2003) From Regularity to Irregularity in Morphology: Ablaut in the West Germanic Languages . In : Tschichold, Cornelia (ed.): English Core Linguistics. Bern , S. 125-45.
Hempen, Ute (1988): Die starken Verben im Deutschen und Niederländischen. Diachrone Morphologie . Tübingen.
Optional gender agreement in German and Dutch: inflection or derivation?
Alan Scott
University of Manchester
The German derivational suffix -in primarily marks female sex on personal nouns. Less frequently, the suffix is also attached to a masculine or neuter impersonal noun that refers back to a feminine noun in order to make the gender of the two nouns agree. For example:
Meine Sendung ist eine Mittlerin zwischen Fernsehzuschauern und Lesern
‘My programme FEM is a mediator FEM between television viewers and readers'
The sparse literature on this process is divided into two viewpoints. On one side is the purely synchronic view that -in in its gender agreement role belongs to inflection (Wellmann 1975, Müller 1993), in common with agreement as a whole; this implies that -in is undergoing grammaticalization. Usage data, however, show that the process – unlike inflectional processes – is optional, therefore this hypothesis must be rejected. The alternative hypothesis (Stricker 2000, Duden 2005) keeps -in within derivation by claiming that the process is personificative. Again, this is not supported by usage data.
A cognate process is found in Dutch, despite the lack in the standard language of a masculine-feminine distinction (occasionally, hypercorrect “agreement” between a neuter noun and a feminine noun is also encountered):
Uitgeverij De Stentor is uitgeefster van een van de grootste regionale ochtendbladen van Nederland.
‘The publishing house FEM De Stentor is the publisher FEM of one of the largest regional morning newspapers in the Netherlands .'
Using German and Dutch examples from corpora and other usage data, I argue that this fairly artificial process occurs when an inanimate feminine controller noun shares some of the personality characteristics of a prototypical personal noun, enabling the use of -in . The referent is impersonal, so the prototypical semantic content of -in (“female”) cannot apply; only the grammatical content of the suffix (“feminine gender”) is applied. This accounts for the inflectional nature of the process while also explaining why gender agreement cannot be classed as inflectional. Gender agreement with -in is derivational, but not prototypically so.
De Engelse en Duitse intertaal van Nederlandstaligen: een contrastief-fonologische studie naar de verwerving van het stemcontrast
Ellen Simon (FWO Vlaanderen / Universiteit Gent)
Torsten Leuschner (Universiteit Gent / Hogeschool Gent)
Zoals bekend vertonen het Nederlands, het Duits en het Engels een systematisch contrast tussen stemhebbende en stemloze plosieven, b.v. [b] vs. [p], [g] vs. [k], [d] vs. [t]. Tegelijkertijd is het Nederlands echter ook een buitenbeentje omdat het als enige onder deze drie Germaanse talen geen aspiratie van de stemloze plosieven in bepaalde omgevingen kent (zie bv. Jansen, 2004). Bovendien worden [b] en [d] in het Nederlands met stembandtrilling geproduceerd, in tegenstelling tot het Duits en het Engels, waar ze in woord-initiële positie doorgaans fonetisch stemloos zijn. Nederlandstalige leerders van het Engels en het Duits dienen dus een nieuw articulatorisch patroon te verwerven. In deze studie gaan we na in welke mate de Engelse en Duitse intertaal van Nederlandstalige leerders gelijkaardige patronen vertoont wat betreft de productie van het stemcontrast.
Eerder onderzoek (Simon, 2006) toonde aan dat gevorderde leerders van het Engels met Nederlands als moedertaal tijdens een Engelse elicitatietaak stemloze plosieven aspireerden, maar stemhebbende plosieven van het Nederlands naar het Engels transfereerden. De Engelse intertaal van de informanten bevatte dus een gemengd stemsysteem met Nederlandse stemhebbende plosieven en Engelse stemloze plosieven. Twee factoren werden hiervoor als verklaring genoemd: (1) de grotere akoestische saillantie van aspiratie in vergelijking met ‘prevoicing' (i.e. stembantrilling vóór de ontnappingsfase van de plosief) en (2) het feit dat de informanten in een uitspraakcursus expliciete instructie hadden gekregen over de productie van aspiratie, maar niet over het ontbreken van ‘prevoicing' in het Engels.
Voor onze bijdrage aan dit congres willen we de volgende stap zetten, door na te gaan of Nederlandstalige leerders van het Duits een gelijkaardig gemengd systeem vertonen. Analoog aan de door Simon (2006) gevolgde procedure willen we Nederlandstalige studenten Duits (en een controlegroep Duitstaligen) een elicitatietaak laten uitvoeren. In de productie meten we de ‘Voice Onset Times' in Praat (Boersma & Weenink, 2008) om deze vervolgens statistisch te analyseren, een verklaring voor de gevonden patronen te zoeken en conclusies over de rol van expliciete uitspraaktraining in tweedetaalverwerving te trekken.
Boersma, Paul & David Weenink (2008). Praat: doing phonetics by computer [Computer programma], http://www.praat.org/
Jansen, Wouter (2004). Laryngeal Contrast and Phonetic Voicing: A laboratory phonology approach to English, Hungarian, and Dutch. Doctoral dissertation, Groningen : Groningen Dissertation in Linguistics
Simon, Ellen (2006). The Laryngeal Systems of Dutch, English and Dutch Learner English: A study on the acquisition of new phonological contrasts. Doctoral Dissertation, Ghent University
Geert Stuyckens
K.U. Leuven
Dutch and German exhibit a special coordinate construction with inversion in the first and a subject gap in the second verb-second clause, the so-called SGF coordination ( S ubject G ap in F inite/ F rontal Clauses) (Höhle 1983):
(1) Gisteren ging de jager naar het bos en ving een haas.
Gestern ging der Jäger in den Wald und fing einen Hasen.
Yesterday went the hunter into the wood and caught a hare.
‘Yesterday, the hunter went into the wood and caught a hare.'
Example (1) has two readings: In one reading, the adjunct gisteren / gestern causing inversion in the first clause only modifies the ‘going into the wood' (narrow reading); in the other, it also qualifies the ‘capturing of the hare' (wide reading).
SGF coordination alternates with phrasal coordination (2-3) and with coordination of full verb-second clauses (4). Examples (2 and 4) are grammatical both under a narrow and a wide reading, both in Dutch and in German; example (3) is only possible under a wide reading in Dutch:
(2) De jager ging gisteren naar het bos en ving een haas.
Der Jäger ging gestern in den Wald und fing einen Hasen.
The hunter went yesterday into the wood and caught a hare.
‘The hunter went into the wood yesterday and caught a hare.'
(3) Gisteren ging de jager naar het bos en ving hij een haas.
* Gestern ging der Jäger in den Wald und fing er einen Hasen.
Yesterday went the hunter into the wood and caught he a hare.
‘Yesterday, the hunter went into the wood, and he caught a hare.'
(4) Gisteren ging de jager naar het bos en hij ving een haas.
Gestern ging der Jäger in den Wald und er fing einen Hasen.
Yesterday went the hunter into the wood and he caught a hare.
‘Yesterday, the hunter went into the wood, and he caught a hare.'
In this poster, I present the results of a case study based on a parallel corpus German>Dutch distilled out of four German novels and their Dutch translation. The results reveal many factors that, in Dutch and/or in German, significantly influence the distribution of SGF coordination and the constructions competing with it. My aim is to show how the knowledge of these factors allows to improve the theory of coordination and conjunction reduction in general as well as the analysis of SGF coordination in particular. Unlike most existing SGF analyses, the one proposed here takes into account the contrastive differences between Dutch and German.
Savouring (Germanic) sandwiches: logical metonymy in Dutch and German
Josefien Sweep
Universiteit Amsterdam
The number of linguistic studies on metonymy has strongly increased over the last twenty years. Apart from many cognitive studies on a large range of metonymic phenomena (e.g. Panther & Radden 1999) formal semanticists have paid significant attention to so-called logical metonymy (e.g. Lapata & Lascarides 2003, Pustejovsky 1995, Verpoor 1997). Logical metonymy is found in verbs that conceptually need an act or an event as a complement, but syntactically also appear with a non-eventive NP. Examples are he began the book or he enjoyed the sandwich , which are said to have the same meaning as he began reading/writing the book and he enjoyed eating the sandwich respectively .
In the research on logical metonymy certain aspects are severely underexposed. Although logical metonymy is a phenomenon on the semantic/syntactic interface, there aren't any lexicological studies. Furthermore, the connection with other metonymic phenomena is almost entirely missing. Presumably, this is a consequence of the great importance attached to the syntactic forms and alternatives. But if one adopts a more cognitive perspective, this importance may be questioned and the connection with other forms of metonymy will become much clearer.
Most problematic though, is the fact that hardly any research has been done on logical metonymy in languages other than English. This is very striking if one considers the syntactic differences in choice of complement between (closely related) languages such as English, Dutch and German ( to begin (on/with) – beginnen aan/met – anfangen mit and enjoy – genieten van – geniessen ).
In my presentation I will focus on logical metonymy in Dutch and German. The examples of logical metonymy in Dutch and German will lead to several conclusions with respect to the appropriateness and therefore the legitimacy of existing theories on metonymy in English. Because the discussed examples will be partly based on information stored in existing dictionaries, I will in addition discuss the way in which logical metonymy is and should be reflected in dictionaries.
Over de keuze van ABN , Hochdeutsch en Standard English . Overeenkomsten en verschillen in het standaardiseringsproces van het Nederlands, Duits en Engels
Ulrike Vogl
Freie Universität, Berlin
De ontstaansgeschiedenis van de Europese standaardtalen zoals het Nederlands, het Duits en het Engels vertoont een groot aantal overeenkomsten (vgl o.a. Burke, 2004 en Van der Horst, te versch.). In alle drie de taalgebieden groeide vanaf het einde van de middeleeuwen het besef dat de volkstalen net zo waardevol zijn als het Latijn. Er verscheen in de loop van de zestiende en zeventiende eeuw een veelheid van teksten waarin deze opvatting werd verdedigd; hierbij horen Stevins Weerdigheyt der duytsche tael uit 1586, Carews On the Excellency of the English Tongue dat in 1615 gepubliceerd werd en Opitz' De contemptu linguae teutonicae uit 1617.
Deze fase van verheerlijking ging gepaard met het streven naar normering en functie-uitbreiding van de volkstalen. Gedurende de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw werden steeds meer en omvangrijkere grammatica's en woordenboeken gepubliceerd. In de twintigste eeuw nam tenslotte ook het aantal sprekers van de standaardtalen in omvang toe. De laatste decennia van de twintigste eeuw stonden wederom in het teken van 'destandaardisering', d.w.z. een verzwakking van het normbesef en meer tolerantie voor variatie.
Hoewel de ontwikkeling in de drie genoemde regio's in grote lijnen overeenstemt, zijn er ook verschillen aan te wijzen. Zo geldt bijvoorbeeld voor het standaardiseringsproces in het Nederlandse en Engelse taalgebied dat er in de beginfase van de standaardisering een economisch en cultureel dominant (bestuurs)centrum was dat mede bepalend was voor de keuze van de meest prestigieuze variant (Amsterdam respectievelijk Londen). In het Duitse taalgebied daarentegen ontwikkelden zich twee schriftelijke normen ( Lutherdeutsch in Saksen en gemeines Deutsch rond Nuremberg, vgl. Mattheier, 2003:218) die tot het einde van de achttiende eeuw met elkaar concurreerden. Ik zal in mijn presentatie een aantal verschillen in het selectieproces in kaart brengen en deze relateren aan de sociaal-politieke context van het Nederlandse, Engelse en Duitse taalgebied.
Burke, Peter (2004): Languages and communities in early modern Europe . Cambridge: Cambridge University Press.
Horst, Joop, van der (te versch.): Het einde van de standaardtaal; een wisseling van Europese taalcultuur.
Mattheier, Klaus (2003): German. In: Wim Vandenbussche & Ana Deumert (red.), Germanic Standardizations: past to present. Amsterdam , New York : John Benjamins, 211–244.